Punicorum Libri Septemdecim 36

Punicorum Libri Septemdecim 36

Quis Circæa juga, et scopulosi verticis Anxur,                 390   Hernicaque inpresso raduntur vomere saxa,   Quis putri pinguis sulcaris Anagnia gleba,   Sulla Ferentinis Privernatumque maniplis   Ducebat simul excitis; Soræque juventus   Addita fulgebat telis: hic Scaptia pubes,                        395   Hic Fabrateriæ vulgus; nec monte nivoso   Descendens Atina aberat, detritaque bellis   Suessa, atque a duro Frusino haud inbellis aratro.     390. _Circæa juga_, ut ap. Virg. Æn. VII, 799, promont. in orientali     fine Latii, quod Circe olim insedisse ferebatur, cujusque urbs     _Circeii_ colonia Rom. fuit, in hod. _Monte Circello_; vid. Heyne     Exc. I, ad Virg. Æn. VII.     --_Anxur_; vid. ad IV, 532.     391. Cf. ad v. 376.     --_Hernica saxa_; vid. ad IV, 226.     392. De _Anagnia_ vid. ad V, 543.     --_putri pinguis gleba_, fertilis. Cf. Virg. Ge. II, 203, 204, et     Æn. VII, 684, ubi vid. Heyne.     393. _Ferentinum_ (hod. _Ferentino_), æque ac Anagnia, urbs Latii in     Hernicis et colonia Rom. ex Livio nota. Aliud Ferentinum in Etruria     ap. Plin. III, 5; Suet. Oth. 1, et Horat. Epist. I, xvii, 8.     --_Privernum_; vid. ad VI, 43.     394. _Sora_, colonia Rom. (Liv. X, 1) quæ adhuc nomen retinuit.     395. _Scaptia_, prope Pedum, quod Cellar. in Geogr. ant. ex Festo     colligit; clara olim Latii urbs, teste Plin. III, 5. De Scaptia     tribu, vid. Liv. VIII, 17, et Suet. Aug. 40; Σκαπτήνιοι Dionys. V,     p. 326.     396. _Fabrateria_, ad Trerum fl. (Strab. V, p. 164) colonia Rom.     (Vellei. I, 15) et quidem duplex forte, quia Plinius III, 5,     Fabraternos veteres a novis distinguit.     397. _Atina_, quæ etiam nunc nomen servavit, colonia Rom. Cf.     Frontin. de colon. pr. et Cic. pro Plancio c. 8; _potens_ dicitur     Virg. Æn. VII, 630.     398. _Suessa Pometia_, quæ Volscorum μητρόπολις, Strab. V, p. 159,     et ἡγεμὼν τοῦ ἔθνους, Dionys. VI, p. 364, passimque vel _Pometia_     tantum, vel _Suessa_, Σουέσσα, Strab. l.c. dicitur; _detrita b._ a     Romanis sæpius vi victa. Vid. Liv. I, 53; II, 16, 17, 22, 25; IV,     25. Errorem Cell. et Cluver. Ital. ant. p. 1181, qui _Suessam     Auruncam_ (hod. _Sessa_) Atinæ quidem propiorem, sed Campaniæ urbem,     innui putabant, jam notavit Drak. Neque audacior hic saltus poetæ     est, quod censet ill. Ernesti: nam inde a v. 376... 403 de Volscis     agitur, cujus gentis caput a Silio silentio prætermissum esse quis     sibi persuadeat? ut taceam hanc, non alteram Suessam bellis detritam     esse. Conf. ad v. 379.     --_Frusino_, nunc _Frosinone_, ad Cosam fluv. cis Lirim.     --_a duro haud inbellis aratro_; v. ad I, 614; et cf. inf. XII, 532;     Liv. X, 1.       390. _Axur_ Col. quod tacite recepit Lefeb. et præter Scalig. ad       Festum defendit N. Heins. ad h.l. et ad Virg. Æn. VII, 799, ubi       eum refellit Heyne. Conf. ad IV, 532.       393, 394. Ita scripti. Vulgo _Ferentinos Privernat. maniplos D. s.       excitos_. Verbum _ducebat_ fraudi fuit librariis, qui non       viderunt, illud ad præcedd. spectare. Nec tamen _simul_ h.l. pro       _cum_ positum esse, Drak. mihi persuasit. Sulla ducebat eos, qui       arant Circæa juga, etc. excitis simul Ferentinis P. m.       398. _Sessa_ Col.   At, qui Fibreno miscentem flumina Lirim   Sulfureum, tacitisque vadis ad litora lapsum                     400   Adcolit, Arpinas, adcita pube Venafro   Ac Larinatum dextris, socia hispidus arma   Conmovet, atque viris ingens exhaurit Aquinum.     399. Cf. ad IV, 348 sq. Proprie Liri flumen miscet Fibrenus.     400. _Sulfureum_, quod in eo tractu Campaniæ sulfur nascitur,     auctore Plin. XXXV, 15, sed in collibus præcipue Leucogæis: unde ad     colorem aquæ fortasse rectius epitheton referas, quo sensu et lutei     sæpe fluvii poetis dicuntur; Ernesti V. Cl. Sed candida ejus aqua     laudatur sup. IV, 350, quam sulfuri forte debet. Sic _Sulfurea Nar     albus aqua_ Virg. Æn. VII, 517.     401. _Arpinum_ (hod. _Arpino_) C. Marii et Ciceronis patria.     --_Venafrum_, nunc _Venafro_, extremum Campaniæ versus septemtr.     oppidum, ad Vulturnum, et optimi olei proventu nobile. Non satis     commode poeta hujus urbis meminit in descriptione Latii, a cujus     tamen finibus non longe abest.     402. _Larinum_, hod. _Larino_, in Frentanis, ad dextram Tiferni     ripam, haud procul a mari supero situm (vid. XV, 568), municipium     (Cic. Cluent. c. 5.), sed nimis remotum a Latii finibus, quos poeta     h.l. describit: unde Marsus Larinates hic putabat esse antiquos     Latii incolas, quorum nulla nunc exstet memoria. Præter illud     Larinum aliud certe alicubi fuisse, non inprobabili judicio ex     verbis Plin. III, 11, extr. _Larinates, cognomine Frentani_,     colligas. Plinius paulo ante in eod. cap. Frentanum agrum     brevioribus terminis, ad Tifernum, non ad Frentonem fl. productis,     definit, et hinc exemplo Melæ II, 4, Larinum Daunis Apulis     adtribuit. Cf. V.L.     403. _Aquinum_ (nunc _Aquino_) _ingens_, Volscorum πόλις μεγάλη,     Strab. V, p. 164; _frequens municipium_, Cic. Phil. II, 41.       402. _Lirinatum_ emend. Cellar. Geogr. ant. II, 9, p. 822, 823,       ed. Lips. a. 1701, ut sint Interramnates, quos Succasinos et       Lirinates cognominabant (vid. Plin. III, 5, et Grut. Inscr.       p. 431), et qui inter Arpinum et Aquinum sub Casilino monte, et ad       Lirim fl. sedes habebant; vid Liv. XXVI, 9. Possis etiam       intelligere incolas Liris opp., quod memoratur Melæ II, 4, nisi       malis legere _Cassinatum_. Casinates, vel Cassinates (apud Cicer.       Phil. II, 40 al.) dicti a _Casino_ opp. vel _Cassino_ (Cicer.       Phil. II, 4), de quo vid. ad IV, 227.  [“ad IV, 227”: in Not.]       403. Abest hic versus a R. 2.     Tullius æratas raptabat in agmina turmas,   Regia progenies, et Tullo sanguis ab alto.                       405   Indole pro! quanta juvenis, quantumque daturus   Ausoniæ populis ventura in secula civem!     404. Splendidum M. Tullii Ciceronis elogium, in quod facile poeta     incidere poterat, quum Arpinum, ejus patriam, memoraret. Ut itaque     memoriam ejus viri, quem non minus fere, quam Maronem, ad imitandum     sibi proposuerat, hoc quasi monimento consecraret; unum a majoribus     ipsius Arpinatibus aliisque Volscis præfuisse fingit. Comparant     Plin. VII, 30; Senec. Suasor. VI et VII; Catull. Carm. L.     --_æratas turmas_, ut _æratas acies_ dixit Virg. Æn. VII, 703; IX,     463. Ἀχαιοὶ χαλκοχίτωνες, Hom.     --_raptabat_; vid. ad IV, 218.     405. _sanguis_; cf. ad I, 671.     --_ab alto_, antiquo, ut v. 439, et Virg. Æn. VI, 500; vel magno,     excelso, ut apud Hor. Od. III, iv, 37; ubi vid. Jani. Cf. Heins. ad     Ovid. Fast. IV, 305, et Broukh. ad Prop. II, i, 26.     --_Tullo_ Attio, Volscorum rege (vid. Liv. II, 35... 39), quem _suum     gentilem_ adpellat Cic. Tusc. I, 16. Cf. inf. XII, 175. De hac regia     Ciceronis origine, quam in dubiam vocavit Corrad. in Quæstura,     p. 33, vid. quos Dausq. et N. Heins. jam excitarunt, testes, Plut.     vit. Cic. (ubi male Τούλλιος Ἄππιος legitur) Euseb. in Chronico,     Dionys. Hal. et Aurel. Vict. de Vir. ill. c. 81.   Ille, super Gangen, super exauditus et Indos,   Inplebit terras voce, et furialia bella   Fulmine compescet linguæ, nec deinde relinquet                   410   Par decus eloquio cuiquam sperare nepotum.     408. Imitat. Virg. Æn. VI, 795. _super_, ultra.     --_exauditus_, notus.     409. _voce_, eloquentia, ejusque fama.     --_furialia bella_ Catilinæ et M. Antonii.     410. _Fulmine linguæ_; cf. ad I, 421.       411. _eloquium_ Put. _eloquii_ e Parm. recepit Draken. auctore       N. Heins.     Ecce inter primos Therapnæo a sanguine Clausi   Exsultat rapidis Nero non imitabilis ausis.     412. In hac Sabinorum descriptione poetæ præivit Virg. Æn. VII,     706... 717. Quæ ibi Heyne in not. et Exc. VIII, de plerisque oppidis     h.l. memoratis disputavit, omittimus.     --_Therapnæo_, Spartano, _a sanguine Clausi_; conf. XIII, 466; XV,     547; XVII, 33, et vid. ad II, 8; VI, 303; Heyne, l.c. Heins. ad     Ovid. Fast. IV, 305, et Lips. ad Tac. Ann. XII, 25, extr. De C.     Claudii Neronis virtute, v. XV, 544 seq., coll. Liv. XXVII, 41...     51, et Hor. Od. IV, iv, 37 seq., ubi vid. Jani.     413. _Exsultare_, γαυριᾷν, vel ut ap. Virg. Æn. X, 550.       412. _Therapnæo_ scripti. Vulgo _Theramnæo_, vel _Theramneo_; vid.       ad VI, 303; _Theraneo_ Parm.   Hunc Amiterna cohors, et Bactris nomina ducens   Casperia, hunc Foruli, magnæque Reate dicatum                    415   Cælicolum Matri, nec non habitata pruinis   Nursia, et a Tetrica comitantur rupe cohortes.     414. _Amiternum_ (hod. _S. Vittorio_, seu _Vittore_) extremun     Sabinorum opp. quod Ptol. Vestinis, quorum finibus etiam adjacet,     sed Strabo V, p. 157; Plin. III, 12, et Liv. X, 39; XXVIII, 45,     Sabinis adtribuunt. _Amiterna_, ut ap. Virg. l.c., et Martial. XIII,     20. Plinio et Livio incolæ _Amiternini_ dicuntur, et urbs Ἀμιτέρνη     Dionys. I, p. 12.     415. Verbis _Casperia_ a _Bactris nomina ducens_, poeta, qui ob     nominis similitudinem passim miram urbium originem fingit, respicere     videtur _Caspiram_ (nunc f. _Cashmir_), urbem et regionem Indicam,     in qua Cossæi velocitate cursus excellebant, teste Dionys. cujus     versus excitat Steph. Byz. Καπηρία Indica regio circa montem Vindium     intra Gangem, ap. Ptolem. Conf. _d’Anville, Antiq. geogr. de     l’Inde_, p. 40 sq. Marsus et Cell. adludi putabant ad nomen     Caspiorum, ultra quos Bactriani, Caspium mare ab ortu contingentes.     Cf. Cluver. Ital. ant., p. 644 et 676.     --De _Forulis_, vid. Heyne l.c.     --_Reate_, hod. _Rieti_, vetus opp. præfectura (Cic. Cat. III, 2) et     municipium (Suet. Vesp. 1), ad lacum Velinum, nunc _Lago di Rieti_     dictum. In agro Reatino _rosea rura Velini_, Virg. Æn. VII, 712; vel     _tempe Reatina_, Cic. ad Att. IV, 15; Plin. II, 103; Varr. R. R. II,     i, 14.     --_magnæ dicatum C. Matri_, Cybelæ sacrum. Conf. Heyne Exc. VIII, ad     Æneid. VII, extr., p. 142; ed. prior.     417. _Nursia_, hod. _Norcia_, ad radices Apennini, unde _habitata     pruinis_, ut _frigida_ ap. Virg. Æn. VII, 716. _Tetricus_, vel     _Tetrica_ Holstenio est montis jugum, quod inter montem Sibyllæ et     Asculum super cetera Apennini juga eminet; conf. Heins. et Heyne ad     Virg. Æn. VII, 713. De his omnibus vide nost. edit. T. III, p. 336     sqq., 386 sqq. _Ed._       415. _Casperia_ Col. vid. Intpp. ad Virgil. Æn. VII, 714. Vulgo       _Casperula_.   Cunctis hasta decus, clipeusque refertur in orbem,   Conique inplumes, ac lævo tegmina crure.     418. Omnem hunc locum ad imitat. Virg. Æn. VII, 685... 690 effictum     putat Ernesti: sed multum differt inter utrumque.     --_hasta_ Sabinis propria, et _quiris_, vel potius _curis_, κύρις,     dicta; vid. Ovid. Fast. II, 477; (ubi conf. Heins.) Macrob. I, 9;     Dionys. II, p. 81, et Fest. voc. _quiris_. Non desunt, qui inde     Sabinos quoque, et ab his Romanos _Quirites_ adpellatos statuant:     sed vid. Liv. I, 13, et Heyne Exc. VIII, ad Virg. Æn. VII, 710.     419. _Coni inplumes_, galeæ sine cristis.     --_lævo tegmina crure_; cf. III, 279; Livius, IX, 40, et inpr. Heyne     Exc. VIII ad Virg. Æn. VII, 689, p. 135, ed. prior.       418. Forte leg. _refectus_, h.e. factus. Dura certe videtur       Schmidii explicatio: clipeus fertur rotundus.       419. _Conique i._ Col. et R. 3, _Denique et i._ Ox. R. pr. Parm.       Med. Mars. et Martin. Herbip. _lævo tegmina crure_ scripti, R. 1;       Med. _at lævi tegmine cruris_ Mars. et Mart. Herb. Vulgata lectio       _Vertice et implumes, ac lævi tegmine cruris Ibant_ debetur       Nicandro.   Ibant, et læti pars Sancum voce canebant,                        420   Auctorem gentis; pars laudes ore ferebant,   Sabe, tuas, qui de proprio cognomine primus   Dixisti populos magna ditione Sabinos.     420. Imitat. Virg. Æn. VII, 698, ubi vid. not. Heynii. Cf. sup. III,     346.     --_Sancum_, Semonem Sancum, Deum Fidium, Sabinorum δαίμονα ἐπὶ     χώρων, et Curium conditorem, cujus filius _Sabus_, vel Sabinus;     quæ tradunt Cato in Origg. (ubi Sabus divi Sagni gentilis filius     dicitur) et ex eo Dionys. Hal. II, 49, ubi vid. Hudson. T. II,     p. 335; cf. etiam Mureti Epist. 81 et 82; Heins. et Burm. ad Ovid.     Fast. VI, 213, et Broukh. ad Prop. IV, ix, 74.     422. _Sabus_ dicitur _pater Sabinus_ Virg. Æneid. VII, 178, ubi vid.     Heyne Exc. IV, p. 118. Alii, v.c. Plin. III, 12, et Varro ap.     Festum, _Sabinos_ ἀπὸ τοῦ σέβεσθαι, quod præcipue Deos coluerint,     dictos putabant.     --_proprio_, ἰδίῳ, tuo, ut XII, 717.       420. _Sangum_ ed. Marsi Ven. Vulgo _Sanctum_. Sed _Sancum_ emend.       Cell. et N. Heins. vid. not.       421. _ferebat_ scripti.       422. _proprio_, non _patrio_, scripti.       423. _Rexisti magna ditione_ corrig. N. Heins. quod placere potest       coll. Virg. Æneid. X, 53. Sed abhorret a verbis _de proprio c._ et       minus durum videtur, jungere _populos magna ditione_, h.e.       potentissimos, qui _in magno imperio erant_, ut utar verbis Cic.       Mur. 11, ut _magna_ sit pro _magnos_, vel _magna in ditione_, nisi       alterutrum potius reponere malis.     Quid, qui Picenæ stimulat telluris alumnos,   Horridus et squamis et equina Curio crista?                      425     424. _Picentes_, a Marone silentio prætermissos, et a Sabinis voto     vere sacro ortos (vid. Strab. V, p. 228, et Plin. III, 13) commodo     loco post hos describit poeta, ut Plinius l.c.     --_Picenum_, vel _ager picenus_ (hod. Abrutium ulterius cum parte     Marchiæ Anconitanæ) ad mare superum, cujus incolæ dicuntur     _Picentes_, a quibus deducti _Picentini_ ad mare inferum in veterem     Campaniam, quam Silarus amnis (nunc _Selo_) a Lucanis dividebat, ubi     Salernum (_Salerno_) Picentiam (inf. v. 578, memoratam) et Marcinam     condidere; vid. Strab. V, extr. Plin. III, 5; pr. et fere extr.     425. _Curio_, quo cognomine inclaruere C. Scribonius avus, pater et     filius; vid. Ern. Clav. Cic., et de morte Curionis inf. X, 209, 403.     --_Horridus_; cf. ad I, 423.     --_squamæ_, θώραξ φολιδωτὸς.     --_crista equina_, κόρυς ἵππουρις, vel ἱπποδασεῖα ut ap. Virg. Æn.     X, 869, ubi vid. Cerda.       424. _Quid, qui_ (quod, Barthio monente, admirationem commode       infert) scripti et priscæ edd. ante Junt. in qua Nicander _Et qui_       dedit.   Pars belli quam magna venit! non æquore verso   Tam creber fractis albescit fluctus in undis;   Nec cœtu leviore, ubi mille per agmina virgo   Lunatis acies imitatur Martia peltis,   Perstrepit et tellus et Amazonius Thermodon.                     430     426. _Pars belli magna_, ingens ejus momentum, vir fortissimus, ut     apud Virgilii Æneid. X, 427; cf. supra ad librum V, 329.     --Egregiæ comparationes, quibus et multitudo et inprimis agilitas     Picentum adumbratur. Priorem magis exornaverat poeta I, 468 seq. ubi     vid not.     --_æquore verso_, non remis, ut ap. Virg. Æn. V, 141, et X, 208, sed     ventis; vide Burm. ad Val. Fl. IV, 725.     427. _fractis_, non vi remorum, quod putabat Burm. ad Val. Fl. I,     363, sed χέρσῳ ῥηγνυμέναις, ut ap. Hom. Iliad. Δ, 425.     --_albescit_ spuma, ut ap. Virg. Ge. III, 237, ubi vid. Cerda et     Heyne.     428 sq. Imitat. Virg. Æn. XI, 659 sq. ubi vid. Heyne; cf. sup. II,     73 seq.     --_leviore_; vid. ad III, 394.     --_virgo Martia_, Penthesilea, _acies imitatur_; conf. V.L.     430. _Perstrepit_, ut ap. Virg. Æn. VI, 709.       426. _æquore verno_ conj. N. Heins. et v. 429, _aciem minitatur_,       vel _molitur_, vel, quod ceteris præferebat, _meditatur_, Barth.       Adv. I, 5, suspicatur _acies iniit Mavurtia_; sed recte monet,       h.l. forsan de exercitatione, non de prælio Amazonum agi. Cf. a       Lefeb. laud. Senec. Med. 214, _acies imitatur_, ut _belli       simulacra ciere_ dixit Virg. Æn. V, 585, 674.     Hic et, quos pascunt scopulosæ rura Numanæ,   Et quis litoreæ fumant altaria Cupræ,   Quique Truentinas servant cum flumine turres,   Cernere erat: clipeata procul sub sole corusco   Agmina sanguinea vibrant in nubila luce.                         435     431. _Numana_, hod. _Humana_, a Siculis condita, teste Plin. III,     13; municipium Rom. Vid. Gruter. p. 446.     432. _Cupra litorea_, ad mare Adriat. sita, ut _maritima_ ap.     Gruter., p. 108, n. 7; diversa a _Cupra montana_, in interiori     Piceno, prope _Ripam Transonam_, teste Ptolem. III, 1, et D.     Azolino, hujus loci episcopo, ap. Holsten. in Ital. p. 137, unde     _Cuprenses, cognomine Montani_, ap. Plin. III, 13. Condita est ab     Etruscis, et ab Etrusco nomine Junonis, cujus templum (h.l.     _altaria_) in edito loco versus mare positum Hadrianus restituit,     (vid. Gruter. p. 1016, n. 2.) Κύπρα dicta, si fides habenda Strab.     V, p. 166. Sed a Siculis potius Junonis sacra e Græcia advecta,     templumque exstructum esse, docet Jos. _Colucci_ in Cupra maritima,     _antica citta Picena_, illustrata, Maceræ 1779, 4, qui etiam in situ     urbis definiendo discrepat a Cluver. p. 734.     433. _Truentum_, seu _castellum_ et _castrum Truentinum_ (Mel. II,     4; Cic. ad Att. VIII, 12 et 18) opp. natura munitum, ad ostium     _Truenti_ fl. (hod. _Tronto_) in ora maris; Plin. III, 13, 15.     435. cf. Virg. Æn. VII, 526, 7.     --_vibrant_; vid. ad I, 539.     --_sanguinea luce_, rutili aeris. Cf. supra II, 586; IV, 517; Virg.     Æn. II, 207.       431. _scruposæ_ opinabatur N. Heins. Conf. ad VII, 274.       435. _vibrant in lumina_ Oxon. _vibrant rutilantia_ conj.       N. Heins. _sanguineam vibrant in nubila lucem_ Drakenborch. cui       tamen id non necesse videtur.   Stat fucare colos nec Sidone vilior Ancon,   Murice nec Libyco; statque humectata Vomano   Hadria, et inclemens hirsuti signifer Ascli.     436. _Stat_, adstat, adest.     --_Ancon_, Ἀγκὼν, quia _in angusto duorum promontt. montt. ex     diverso coeuntium inflexu cubiti imagine sedet_, teste Mela II, 4,     vel, _quia adposita est prom. Cumero_ (hod. _il Monte Guasco_) _in     ipso flectentis se oræ cubito_, ut utar verbis Plin. III, 13, vulgo,     ut etiam nunc, _Ancona_ dicta urbs (vid. Oudendorp. ad Cæs. B. C. I,     12), in ora maris, a Syracusanis, Dionysii tyrannidem fugientibus,     si Straboni V, p. 166, 241, vel si Plinio l.c. et Solino c. 12,     fides habenda, a Siculis condita, ubi templum Veneris (Catull. carm.     36), et portus, a Trajano refectus, in cujus honorem arcus     triumphalis e pulchro marmore positus est, qui a temporis injuria     integer fere mansit. Anconam vini et tritici feracem dicit esse     Strabo; sed non alius, quod sciam, præter Silium, a lanæ infectura     eam laudat, nisi auctore Dausq. ap. Martial. XIII, 125. _Ancon_ pro     _Aulon_ refingatur. Sed vid. Hor. Od. II, vi, 18, et ibi Jani.     Purpura _Sidonia_, vel Tyria satis nota: de _murice Libyco_, cf. ad     XVI, 177, et 355.     438. _Hadria_, nunc _Altri_, Hadriani patria et colonia, quam ab     oriente Matrinus, (Strab. l.c.) ab occid. _Vomanus_, qui hod.     _Vomano_ dicitur, _humectat_, h.e. præterfluit (Plin. III, 13);     diversa et, ut Cluver. p. 646 suspicatur, deducta ab ejusdem nominis     urbe in Venetis ad Tartarum fl. inter Padum et Athesim. Mare     Hadriaticum alii ab hoc, alii ab illo opp. quod tamen VII M.P. ab     eo abest, dictum putant.     --_Asculum_, Ἄσκλον, nunc _Ascoli_, colonia Piceni nobilissima     (Plin. III, 13; Gruter. p. 465), caput gentis (Flor. I, 19.) et     municipium (Cic. pro Sulla 8), natura munitum, et muro, montibusque     silvestribus, vix ulli exercitui perviis (vid. Strab. V, p. 166, al.     369), inclusum, unde hoc loco _inclemens_ forte, et _hirsutum_, h.e.     durum et asperum, quale montanum ac silvestre hominum genus esse     solet, dicitur. Marsus voce _hirsuti_ ad pennas Pici, qui et     _inclemens_ fuerit, quum amorem Circes sperneret, adludi putabat.     Cave tamen hoc oppidum confundas cum Asculo Apulo, ubi Pyrrhus cum     Fabricio Curioque Coss. adverso prælio conflixit. Vid. Plut. in     Pyrrho et Flor. I, 18, 439.       438. _Hadria_ pro _Adria_ scripsit Drakenborch. suadente N. Heins.       vid. ad I, 54.   Hoc Picus, quondam nomen memorabile ab alto   Saturno, statuit genitor, quem carmine Circe                     440   Exutum formæ volitare per æthera jussit,   Et sparsit plumis croceum fugientis honorem.     439 sq. Cf. V.L. et Virg. Æn. VII, 48 sq. 187 sq. ubi vid. Heynii     not. et Exc. V, in quo de Pico et hujus mythi origine disputat.     --_genitor_, ut _parens_ II, 654.     --_nomen memorabile ab alto Saturno_, prorsus ut sup. v. 31. Cf. ad     v. 405, et IV, 729.     442. _Sparsit_, adspersit, _plumis honorem_, doctius pro, _sparsit     plumas honore_ (ut _sparsit coloribus alas_, dixit Virg. Æn. VII,     191), et hoc pro, dedit ei pennas crocei, vel pulchri coloris. Cf.     ad IV, 755, et VII, 447, in V.L.       439. _Hoc Picus_ ex emendat. N. Heins. recepi cum Draken. et       Lefeb. Sed illi recte jungebant _Hoc_, scilicet Asculum _Picus       statuit_, h.e. condidit (vid. ad I, 24); hic vero _Hoc nomen_,       scilicet Piceni, ni fallor: nam ipsi non placuit, nos docere, quod       nomen intellexerit. Id quidem adridere potest, quoniam v. 443,       totius telluris mentio fit, et nomen Piceni vulgo deducitur a       _pico_, cujus avis ductu Sabinos (cf. not. ad v. 424) in has oras       venisse memorant Strabo V, p. 166, al. 368, et Festus voc. _Picena       regio_: quamvis alii a _pice_ agrum Picenum (quasi _piceum_)       putant dictum. Sed illa ellipsis dura est, et quo tum verba       _memorabile ab a. S._ referenda? Forte post v. 442 excidit alius,       quo totam regionem a Pico, Asculi conditore, nomen adcepisse poeta       declaravit. _Vopicus_ scripti. _Vos Picus_ corrig. Barth. Adv. I,       5. _Ut Picus_ Rom. 1, 3, Med. Vulgo _Vepicus_, quod exponunt,       parvus Picus, ut _Vejovis_, _vegrandis_, etc. quia ex homine avis       factus sit; prob. Dausq. qui non minus inepte pro _statuit_ emend.       _Fauni_, vel potius _Fatui_ (quod nomen alii Fauno dant, teste       Festo voc. _Picus_) _genitor_ (vid. Virg. Æn. VII, 48), quod       recepit Cell. Sic et Livineium conjecisse, et in ed. Basil. Henr.       Petri editum esse, notavit ad marg. Silii sui Cortius, et ex eo       Ernesti.       441. _Exemtum_ Rom. 1, 3, Parm. Med.       442. _croceum plumis_ Col.   Ante, ut fama docet, tellus possessa Pelasgis,   Quis Æsis regnator erat, fluvioque reliquit   Nomen, et a sese populos tum dixit Asilos.                       445     443. Cf. quæ de variis modis, quibus veteres scriptores priscam de     Pelasgorum in Italiam adventu famam tradiderint, disputat Heyne in     Exc. III, ad Virg. Æneid. lib. VIII, Tom. III, pag. 482, nostræ     editionis, ubi præter alia docet, teste Hellanico apud Dionysium     Halic. I, 28, Pelasgos in sinum Hadriat. adpulsos in interiora     Italiæ inmigrasse.     444. _Æsis_ fl. (hod. _Gesano_) urbem Umbriæ ejusdem nominis, quæ     nunc _Iesi_ dicitur, præterfluit, et Picenum ab Umbria dirimit, unde     v. 448, iterum memoratur.     445. Cf. V.L.       445. _Asisos_ ex emendat. Scalig. recepere Cell. et Lefeb. quia       _Asilorum_ nemo mentionem facit. Recte, opinor; etsi _Asisium_       (Ptol. Ἀσίσιον, hod. _Assisi_), Umbriæ opp. est in monte trans       Clasium fl. Francisci monachi patria, cujus incolæ _Asisinates_       apud Gruter. p. 21, n. 11, et Plin. III, 14 (ubi tamen omnes MSS.       _Asirinates_ exhibent) dicuntur, et Ἀσίσινοι Procop. b. Goth. III,       12. Nam ab _Æsis_ nomine _Asili_ vocari ac formari non possunt, et       Picenum, Umbriæ vicinum, ab qua Æsi fl. dividitur, olim forte       latius patuit, vel poeta, nominum similitudine inductus, fines       imperii, quod Æsis tenuisse fingitur, nimis dilatavit.     Sed non ruricolæ firmarunt robore castra   Deteriore, cavis venientes montibus, Umbri.   Hos Æsis Sapisque lavant, rapidasque sonanti   Vertice contorquens undas per saxa Metaurus,     446. Apte nunc recensentur fluvii et urbes _Umbriæ_, Piceno vicinæ;     quæ nunc _Urbino_ et _Spoleto_ dicitur. Virgilius etiam hanc     regionem silentio præteriit.     --De _Æsi_, v. ad v. 444.     448. _Sapis_ fl. hod. _Savio_, cujus pars superior fines Umbriæ     circa Sarsinam perstringit (unde _tribus Sapinia_ ap. Liv. XXXI, 2),     inferior per extremam Galliæ Cispad. partem fluit. Conf. Intpp. ad     Plin. III, 15, pr. et Lucan. II, 406.     --_Hos lavant_, ut _rigat_, vel _irrigat_ ap. Tibull. IV, i, 60, et     146.     449. De _Metauro_, vid. ad VII, 486.     --_Vertice_; conf. ad III, 475.       448. _lavans_ Oxon. Pro _lavant_, quod etiam N. Heinsium       offendisse video, quia mox _lavat_ sequitur, forte _juvant_, vel       potius _rigant_ legendum.       449. _Mataurus_ Col. vid. ad VII, 486.   Et lavat ingentem perfundens flumine sacro                       450   Clitumnus taurum, Narque albescentibus undis   In Thybrim properans, Tiniæque inglorius humor,   Et Clanis, et Rubico, et Senonum de nomine Sena.     451. De _Clitumno_; vid. ad IV, 544 sq.     --_Nar_ (hod. _Nera_) _albescentibus undis_; cf. Virg. Æn. VII, 517,     ubi vid. Intpp.     452. _Tinia_, nunc _Topino_, parvus fl. (unde _inglorius humor_) qui     cum reliquis, h.l. _memoratis_, Tiberi miscetur.     --_Tiniæ humor_; cf. ad IV, 599, et V.L.     453. _Clanis_ a Dausq. male confunditur cum _Clanio_, seu Liri, de     quo vid. v. 335; cf. V.L.     --_Rubico_, qui Italiam prop. a Gallia Cisalpina sejungit, vel     tironibus notus ex Sueton. Cæs. c. 31, et Lucan., I, 185, 213 sq.     Hodie dicitur vel _Rugo_, seu _Rigo_, judice Cluver. p. 296, vel     _Luso_, vel denique _Pisciatello_, seu _Pisatello_. Hoc plurimus     etiam Volckmanno V.C. probabilius videtur. Cf. Cl. Oberlin ad Vib.     Sequest. p. 176 sq. et Intpp. ad Plin. III, 15, pr.     --_Sena_, ut XV, 556, et Lucan. II, 407, Cluverio, p. 610, est     fluvius, qui nunc _Cesano_ vocatur, IV millibus ante Senogalliam,     vel Senam (hod. _Senigaglia_), a Senonibus Gallis, Alpes     transgressis, conditam.       452. _Tuniæque_ scripti. Sed _Tinia_ dicitur Plin. III, 5; Τενέας       Strab. V, p. 227, unde Casaub. _Teneæque_ h.l. scribendum       censebat, quod jam notavit Draken.       453. _Clanis_, seu _Glanis_ (hod. _la Chiana_) cum Tinia etiam       jungitur a Plin. III, 5, ubi _Tiberis_, inquit, _navigabilis,       sicuti Tinia et Glanis influentes in eum_. Sed quoniam fluvius       Etruriæ est, in cujus finibus ex Clusina palude trans Tiberim       oritur, recte, opinor, _Clasis_ reposuit Lefeb. suadente Cluver.       Ital. ant. p. 701, ut intelligatur _Clasius_, qui per Umbriam       lapsus Tiniæ et sic Tiberi miscetur. _Sena_, non _Senæ_, Colon.   Sed pater ingenti medios inlabitur amne   Albula, et admota perstringit mœnia ripa.                        455     454. _pater_; vid. ad I, 606.     --_medios_ populos Latinos, Ernesti. Forte minus durum erit, si     retuleris ad fluvios modo memoratos, etsi proprie isti ab utraque     parte in Tiberim, qui Umbriam ab Etruria dirimit, inlabuntur. Cf. ad     v. 399.     455. _Albula_, cf. ad VI, 391.     --_mœnia_ Romæ.     --_perstringit_, cf. ad IV, 350.       455. _admota_, non _immota_, Col. _præstringit_ tacite rescripsit       Lef. et frustra.   His urbes Arna, et lætis Mevania pratis,   Hispellum, et duro monti per saxa recumbens   Narnia, et infestum nebulis humentibus olim   Iguvium, patuloque jacens sine mœnibus arvo   Fulginia: his populi fortes, Amerinus, et armis                  460   Vel rastris laudande Camers, his Sassina dives   Lactis, et haud parci Martem coluisse Tudertes.     456. _Arna_, Ἄρνα, Ptol. III, 1, nunc _Civitella d’Arno_, trans     Tiberim, ex adverso Perusiæ, unde _Arnates_, ap. Plin. III, 14.     --_lætis Mevania pratis_, cf. IV, 544; VI, 645 seq.     457. _Hispellum_, Ἴσπελον. Ptol. Εἰσπέλλον, Strab. _Colonia Julia_,     (Grut. p. 351.) postea Flavia Constans a Flavio Constantino Cæsare     dicta, hod. _Spello_.     --_duro monti per saxa recumbens_, cf. Claud. Cons. Hon. VI, 515, et     Martial. VII, 92.     458. _Narnia_, olim _Nequinum_, sed colonia eo adversus Umbros     missa, a Nare fl. _Narnia_, nunc _Narni_, adpellata. Conf. Liv. X,     10, et Plin. III, 14.     459. _Iguvium_, hod. _Gubbio_ seu _Ugubio_, sed rectius _Eugubio_.     Cf. V.L.     460. De _Fulginia_, vid. ad IV, 545.     --_Ameria_, nunc _Amelia_, municipium notum ex Cic. pro Rosc. Am. c.     6, 7. Cf. Plin. III, 14, extr.     461. De _Camerte_, vid. V.L. et ad IV, 157.     --_Sassina_, hod. _Sarsina_, Plauti patria, in sinistra Sapis ripa,     _dives lactis_, h.e. pecoris. Cf. V.L. et Martial. I, 43, (ubi cod.     Thuan. _Sasina_ pro _fiscina_ et fuscina exhibet, monente N. Heins.)     et III, 58.     462. _haud parci Martem coluisse Tudertes_, cf. ad IV, 222, et     Cluver. II, 7, 633.       456. _Arma_ scripti, R. 1, et Med. _lætis_, non _latis_, scripti       et R. 2. vid. ad VI, 645.       457. _Hisbellum_ Col. _Hispellum, et dumosa jugi p. s. r. N._       malebat N. Heins. propter verba Martial. lib. VII, _ancipiti vix       adeunda jugo Narnia_.       458. _viventibus_ Oxon. unde _uventibus_ corrig. Barth. Adv. I, 5,       et N. Heins. Conf. ad III, 522.       459. _Ingenium_ Put. R. 1, 3, Med. _Igninum_ Oxon. _Inginium_       Parm. _Inginum_ Mars. et recentt. edd. _Ignuvium_ Col. proxime       verum, vid. Manut. ad Cic. Ep. ad Att. VII, 13, Oudend. ad Cæs.       B.C. I, 12, et, quos N. Heins. laudavit, Plin. XXIII, 4, extr.       (ubi idem nomen in vulgg. edd. mendosum circumfectur) Gruter.       p. 347, et Cluver. p. 624, qui plures inscriptt. adfert. _in       mœnibus_ conj. N. Heins.       461. _Camars_ Col. et Put. ut ap. Liv. X, 25, _Clusium, quod       Camors olim adpellabant_. Καμάρινον Strab. et Ptol. Conf. Gœfii       Ind. geogr. in Scr. R. A. et Cluver. p. 613. _Sassina_ Col. et       Oxon. prob. N. Heins. ut ap. Gruter. p. 120, 297, 322, 474, 522,       923; Martial. III, 58; IX, 59, Reines. Class. VII, Inscr. 20.       Vulgo _Sarsina_, Σαρσίνα Strab. V, p. 157, Σαρσινάτοι Polyb. II,       24. _Sarsinates_ ap. Gruter. p. 1095, et Plin. III, 14. _Saxina_       Put. _ditis_ Tell.   Ductor Piso viros spernaces mortis agebat   Ora puer, pulcherque habitum; sed corde sagaci   Æquabat senium, atque astu superaverat annos.                    465     463. De _Pisonis_ morte, vid. X, 251, 404.     464 sq. Cf. IV, 426, et VI, 20. Plura exempla desideranti     suppeditabunt Drak. et quos laudat.       464. _Ora_, Colon. et Oxon. _pulcherque habitum_, Colon.       _pulcherque habitu_, R. 2; _puerque habitu_, Oxon. et Puteol.       Vulgo _Ore puer, puerique habitu_, probb. Dausq. et Barth. _Ora       puer; puerumque_, vel _puerosque habitu, sed corde sagaci Æquabat       s._ maluerit Burmann. non inprob. Drakenborch. et Lefeb. ut sub       molli habitu virilis animus et prudentia latuerit. Conf. ipse       Burmann. ad Val. Fl. V, 593.   Is primam ante aciem pictis radiabat in armis,   Arsacidum ut fulvo micat ignea gemma monili.     466. De _pictis armis_, vid. Heyne ad Virg. Æneid. VIII, 588; XII,     281, et Barth. V.C. ad Propert. IV, iv, 20; x, 21.     467. Imitationem Virg. Æn. X, 134, notat Drak. et _Arsacidum monile_     cum dilectu positum monet, tum quod gemmæ in Perside reperiantur,     tum quod eas vestibus addere solerent, de quo vid. Barth. ad Claud.     Cons. Hon. III, 203.     --_Arsacidæ_, successores primi Parthorum regis, h.l. Persæ, ut apud     Lucani Pharsal. X, 51.       466. _primum_ Colin. et Dausq. _raptis superabat in armis_ R. 1,       3, Med. culpa male festinantis librarii, ex præc. versu, ut passim       alibi (vid. Drak.), vocem repetentis; unde conjecturæ N. Heins.       hinc ortæ, _pictis rutilabat_, et _rutilis vibrabat in armis_       parum solido nituntur fundamento. Conf. a Draken. laud. Prop. IV,       i, 27, _Nec rudis infestis miles radiabat in armis_. Vulgg. _in       armis Arsacidum, et fulvo_, etc. _in armis: Arsacidum ut fulvo_       Col. probb. N. Heins. Drak. et Lefeb.     Jamque per Etruscos legio completa maniplos   Rectorem magno spectabat nomine Galbam.     468. Describitur _Etruria_, (hod. Magnus Ducatus Tusciæ seu     Florentinus) quam XII primum populi tenuere, ab oppidis nominati,     quæ Cluver. et Holsten. ita recensent: Clusium, Perusia, Cortona,     Vetulonium, Volaterra, Arretium, Tarquinii, Rusellæ, Falerii, Cære,     Veii, Volsinii. De his aliisque oppidis, a Silio memoratis, vid.     Heynii not. et Exc. III ad Virg. Æneid. VIII, 478 sq., et Exc. I ad     Æn. X, 166 sq., quæ loca, a poeta nostro expressa, omnino comparari     cupio.     469. Silius, quod jam alii viderunt, respexit Galbam Imperatorem,     qui ≪in atrio stemma proposuit, quo paternam originem ad Jovem,     maternam ad Pasiphaen, Minois uxorem, referret,≫ teste Sueton. Galb.     2. Fabula de Pasiphae vel tironibus nota; sed de ejus sensu et     origine consulant Heyn. ad Virg. Æn. VI, 24 sqq.   Huic genus orditur Minos, inlusaque tauro                        470   Pasiphae, clarique dehinc stant ordine patres.     470. Verba _tauro inlusa_, Lefeb. accipit, quo sensu _corrupta_     dicitur, Prop. II, xxxii, 58; _ludificatus virginem_, Terent. Eun.     IV, iii, 3. _subposta_, et sic inclusa, Virg. l.c. _Inludere_ verbum     esse obscenæ significationis, observat N. Heins. coll. Sueton. Tib.     45. Tacit. Ann. XIII, 17; XVII, 72; Apul. Met. 1, et Lactant. Inst.     VI, 23. Sic et _ludere ludum_, dixit Terent., Eun. III, v, 39, et     _ludus ætatis_ (ἐρωτικὴ παιδία) Liv. XXVI, 50.     471. _stant_, sunt, (vid. ad II, 639 in V.L.) vel poeta potius     imagines in atrio ordine positas innuit.       470. _genus orditor_ Col. prob. Modio, nec inprob. Lefeb. quum sit       elegantia Græca, et veteres _orditus_ pro _orsus_ dixerint, quod       ignoraverit N. Heins. qui tum _orsor_ dicendum censuerit.       --_Inlusaque_ e Colon. recepi cum Lefeb. et Ernesti. Idem       adridebat N. Heins. a quo merito reprehenditur Modius, qui in       eodem cod. _inclusaque_, quod Cell. recepit, scriptum monet et       probat, quum tamen vaccæ, non tauro, inclusa fuerit Pasiphae. Idem       Heins. _commissaque tauro_ (ut _Venus commissa_ ap. Prop. IV, vii,       19, et _hora nos commisit in unum_ ap. Ovid. Epist. XI, 21) vel       _incestaque t._ tentat; sed vulgatam lectionem _invisaque tauro_,       quam Barthius male interpretetur infamem tauri amoribus, (quum       verisimile non sit, Silium genti Sulpiciæ voluisse exprobrare       dedecus amati a Pasiphae tauri) defendi posse putat ex Virgil.       Ecl. VI, Ovid. A. A. I, 289 sq. et inpr. Prop. III, xvii, (al. 19)       11: _Testis_ (Pasiphae) _Cretæi fastus quæ passa juvenci_; ex       quibus locis pateat, eam a tauro repudiatam, adeoque ei invisam       fuisse, _inmissa_, vel _inmixta_ corrig. Beroald. Withof. conj.       _insessaque tauro_ P. coll. Stat. Silv. I, i, 58; Ovid. Art. Am.       I, 293, et Ep. Her. IV, 57; vel, si non verius, certe decentius,       _furiosaque tauro_.   Lectos Cære viros, lectos Cortona superbi   Tarcontis domus, et veteres misere Graviscæ.     472. _Cære_ hod. _Cerveteri_, cujus priscum nomen _Agillæ_, vid.     Virg. Æn. VII, 652, et VIII, 478. Urbs ipsa et formula loquendi, _in     Cærites_, vel _Cæritum tabulas referri_, notissima ex Liv. V, 40,     50; VII, 20, et Gell. XVI, 13, ubi vid. Intpp.     --_Cortona_, quæ nomen hodieque servat, Κυρτώνιον, dicitur Polyb.     III, 82; sed Κόρτωνα, Ptol. et aliis. Vid. ad IV, 719.     --_Tarcon_, Telephi f. qui cum Tyrrheno fratre in Italiam venisse,     et Tarquinios, Etruriæ urbem, condidisse dicitur. Vid. Steph. Byz.     Vid. Ταρχώνιον, Strabon. V, p. 152, al. 191 et 336. A. Justin. I,     20. Hinc post _Cortona_ distinguendum crediderim, ut _superbi     Tarcontis domus_ sint Tarquinii, quod certe oppidum a poeta silentio     prætermissum esse mireris. Cf. tamen omnino Heyn. Exc. III ad Virg.     Æn. VIII, extr. unde disces, ab aliis alias Etruriæ urbes, ab eodem     conditas, memorari.     473. _Graviscæ_, cf. Virg. Æn. X, 184, et ibi Heyn. Exc. I, p. 416.       472. _Cære_, Καῖρε, vel Καίρη, non _Cere_, Col. _Corona_ Oxon.       Put. R. 3.       473. _Tarconis_, ut Τάρκωνα ap. Strab. scribendum puto, et sine       adspirat. etsi Τάρκων Steph. Byz. dicitur. Conf. Pier. Heins. et       Heyne ad Virgil. Æn. VIII, 506, 603; XI, 727. _Grabiscæ_ Col.       solenni librarr. errore v.c. inf. v. 505, 543, 606; X, 460;       Draken. qui præterea laudat Reines. comment. ad Inscr. Class. I,       10. Conf. not. ad I, 236. _Graniscæ_ R. 1, et Med.   Nec non Argolico dilectum litus Haleso   Alsium, et obsessæ campo squalente Fregenæ.                      475     474. _Argolico Haleso_, ut _Agamemnio Haleso_, ap. Virg. Æn. VII,     723, ubi v. Heyne Exc. VIII, p. 139. Cf. et Heins. ad Æn. X, 352.     475. _Alsium_, Ἄλσιον Strab. V, p. 225, et Ptol. colonia (Vellei. I,     14.) ad oram marit. sita, hod. forsan _Palo_, castrum gentis Ursinæ     et Farnesianæ in ducatu Braciani, XVIII M.P. a Roma, quod putabant     Cluver. p. 497, et Hard. ad Plin. III, 5 seu 8.     --_Fregenæ_, IX M.P. ab Alsio, (vid. Antonin.) nunc _la Macarese_,     villa Ducis Matheii, non longe ab ostiis Tiberinis. In maritimis     coloniis numeratur a Liv. XXXVI, 3, et cum Alsio jungitur a Plin.     l.c. et Strab. V, p. 156. al. 225. Γραουίσκιον, καὶ Πῦργοι, καὶ     Ἄλσιον, καὶ Φρεγηνία. _squalente campo_ sterili. Cf. Virg. Ge. I,     507, et sup. ad I, 211.       474. _Haleso_, non _Aleso_, Col. et R. 2.       475. _Usium_ scripti, R. 1, 3, Med. Mox _Fregenæ_ ex ed. Marsi       recepi, quod et tacite fecit Lefeb. Ita pro _Fregellæ_, quæ       Volscorum urbs est, (vid. ad V, 542) legendum esse, post Cellar.       Geogr. II, 9, et Cluver. p. 498, jam monuere N. Heins. et Drak.       Conjicerem _Rusellæ_ (quæ una ex XII oppidis veterum Tuscorum et       prisca colonia fuit, cujus clara restant vestigia); nisi _Fregenæ_       propius ad vulgatam lect. adcederet, et prior syll. voc. _Rusellæ_       longa forte esset. Ρουσέλλαι certe Ptolem. dicitur.         [“ad V, 542”: in Not.]   Adfuit et sacris interpres fulminis alis   Fæsula, et antiquus Romanis mœnibus horror   Clusinum vulgus, quum, Porsena magne, jubebas   Nequidquam, pulsos Romæ inperitare Superbos.     476. Verba _sacris interpres fulminis alis_, ad haruspicinam     spectant, quam Romanos ab Etruscis adscivisse nota res est.     --_fulminis alis_, ut ap. Virg. Æn. V, 319. Val. Fl. II, 97; VI, 56,     ad quæ loca vid. Intpp.     --_sacris alis_, ut _divinis flammis_ III, 344.     477. _Fæsula_, Φαίσολαν passim adpellat Polyb. sed τὰ Φαίσολα, II,     25. Φαισοῦλαι, Ptol. et Appian. b. Civ. II, 2. _Fæsulæ_, Sallust.     Cat. 24 et 27. Cic. Cat. II, 9, nunc _Fiesole_, III, M.P. supra     Florentiam, ad Apennini radices.     --Hæc vel tironibus nota ex Liv. II, 9 sq.     478. _Clusium_, hod. _Chiusi_, _Porsenæ_ olim regia, ad Clanem     fluvium sita, quæ tridui spatio ab Roma aberat, teste Polybio, lib.     II, 25.       477. _Fæsula_, non _Fesula_, Col. ut ap. Græcos (vid. not.) et       Gruter. p. 533, n. 5. _Fesula_ soli Plin. III, 5, dicitur.     Tunc quos a niveis exegit Luna metallis,                       480   Insignis portu, quo non spatiosior alter   Innumeras cepisse rates, et claudere pontum,   Mæoniæque decus quondam Vetulonia gentis.     480 sqq. _Luna_, in cujus ruinis alia ejusdem nominis urbs condita     est, trans _Macram_ fl. (_Magra_) qui Etruriam a Liguria dirimit, et     Lunam ejusque portum, litori Ligustico adjacentem, interfluit.     Portus Lunensis, seu verius sinus, (unde et _sinus Erycis_ ap.     Ptolem. et nunc _Golfo della Spezia_ seu _Spezza_) λιμὴν μέγιστος τε     καὶ κάλλιστος, ἐν αὐτῷ περιέχων πλείους λιμένας ἀγχιβαθεὶς πάντας,     οἷον ἂν γένοιτο ὁρμητήριον θαλαττοκρατησάντων ἀνθρώπων τοσαύτης μὲν     θαλάττης τοσοῦτον δὲ χρόνον. Περικλείεται δ᾽ ὁ λιμὴν ὄρεσιν ὑψηλοῖς,     (unde h.l. _claudere pontum_) ἀφ᾽ ὧν τὰ πελάγη κατοπτεύεται, καὶ ἡ     Σαρδὼν, καὶ τῆς ἠϊόνος ἑκατέρωθεν πολὺ μέρος, teste Strab. V,     p. 153, al. 222, al. 339. Marmore totum quidem litus Ligusticum,     omnisque Alpium maritimarum tractus abundabat; præcipuæ tamen     lapicidinæ in portu seu sinu Lunensi fuere, unde h.l. _niveis     metallis_, h.e. candido marmore, ut ap. Stat. Silv. I, v, 36, (ubi     vid. Barth.) III, i, 5; inpr. IV, iii, 99. Commentarii instar iterum     sint verba Strab. l.c. ab aliis jam adscripta: Μέταλλα δὲ λίθου     λευκοῦ τε καὶ ποικίλου γλαυκίζοντος, τοσαῦτ᾽ ἐστὶ καὶ τηλικαῦτα     μονολίθους ἐκδιδόντα πλάκας καὶ στήλας, ὥστε τὰ πλεῖστα τῶν ἐκπρεπῶν     ἔργων, τῶν ἐν τῇ Ῥώμῃ, καὶ ταῖς ἄλλαις πόλεσιν, ἐντεῦθεν ἔχειν τὴν     χορηγίαν. Plura de marmore Lunensi, vid. ap. Plin. XXXVI, 6 et 18.     Intpp. ad Suet. Ner. 50, et Gronov. Diatr. Stat. c. 10. Lunensem     caseum laudant, Plin. XI, 42 (ubi etiam ex Etruriæ vinis Lunensi     palmam dat), et Martial. XIII, 30.     --_exegit_, in bellum misit.     483. _Mæoniæ_, Etruriæ. Vid. ad IV, 721. _Vetulonia_, ap. Plin. II,     103. _Vetulonii_, cujus opp. rudera, _Vetuglia_, ut putant, non     longe a mari et _Massa di Maremma_, etiamnum visuntur.   Bissenos hæc prima dedit præcedere fasces,   Et junxit totidem tacito terrore secures:                        485   Hæc altas eboris decoravit honore curules,   Et princeps Tyrio vestem prætexuit ostro:   Hæc eadem pugnas adcendere protulit ære.     484 sq. Lictores aliaque regum consulumque Rom. insignia, vel     Romuli, vel Tarquinii demum Prisci temporibus, a Tarquiniis potius     Romam translata fuisse testatur Strab. V, p. 152, al. 336, sed ab     Etruscis generatim ea sumta tradunt Dionys. Halic. III, 61 et 84,     Liv. I, 8; Flor. I, 5; Sallust. Cat. 51, et Plin. VIII, 48; IX, 39.     485. _tacito terrore_, conf. ad VI, 169 in V.L.     486. _curules_ sellas.     487. _Tyrio_ ornat.     --_vestem prætexuit ostro_, pro, ostrum prætexuit vesti, unde _toga     prætexta_ scil. purpura, limbo purpureo, nomen adcepit.     488. _pugnas adcendere_, cf. ad VII, 605.     --_ære_, tuba. vid. ad II, 19, et V, 12. --_protulit_, invenit.